Ulica Emila Zegadłowicza na Kleczkowie we Wrocławiu
Ulica Emila Zegadłowicza znajduje się na osiedlu Kleczków we Wrocławiu, w północnej części miasta, niedaleko ulic Kleczkowskiej, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Lucjana Siemieńskiego i Andrzeja Struga. Jest stosunkowo krótką ulicą, ale jej historia stanowi ważny fragment rozwoju dawnego Przedmieścia Odrzańskiego.
Ulicę wytyczono w 1876 roku z inicjatywy Guido von Drabiziusa – właściciela ziemskiego, przedsiębiorcy związanego z ogrodnictwem oraz jednego z inwestorów uczestniczących w urbanistycznym przekształcaniu tej części Wrocławia. Drabizius posiadał na Kleczkowie grunty i szkółkę roślin, a także angażował się w zakładanie ulic, porządkowanie przestrzeni oraz tworzenie nowych zespołów mieszkaniowych.
Dzisiejsza ulica Zegadłowicza była jednym z elementów planowanego układu ulicznego rozwijanego pomiędzy obecną ulicą Kleczkowską a ulicą Kraszewskiego. W tym samym okresie powstawały lub były rozwijane także sąsiednie ulice. Dawna Drabiziusstraße to dzisiejsza ulica Lucjana Siemieńskiego, natomiast Linnéstraße odpowiada obecnej ulicy Andrzeja Struga.
Niemiecka ulica Hermanna Leonharda Davida we Wrocławiu
Od chwili założenia ulica nosiła niemiecką nazwę Hermannstraße, czyli ulica Hermanna. Patronem nie był jej założyciel, lecz żyjący na przełomie XVII i XVIII wieku duchowny oraz badacz Leonhard David Hermann.
W opisach historii ulicy można spotkać również rozwinięte określenia, takie jak Leonharda Davida Hermanna Straße albo Hermanna Straße. Historyczna nazwa widoczna na dawnych planach i w wykazach ulic była jednak zapisywana przede wszystkim jako jedno niemieckie słowo: Hermannstraße.
Nadanie ulicy imienia Hermanna świadczyło o znaczeniu, jakie w XIX wieku przypisywano jego działalności naukowej. Chociaż był przede wszystkim luterańskim pastorem, zapisał się w historii również jako badacz dawnych cmentarzysk, zabytków archeologicznych, przyrody oraz lokalnej historii Śląska.
Kim był Leonhard David Hermann?
Leonhard David Hermann urodził się 27 czerwca 1670 roku w Masłowie na Dolnym Śląsku, w rodzinie ewangelickiego duchownego. Kształcił się między innymi w Oleśnicy, Brzegu oraz na Uniwersytecie w Lipsku. Po zakończeniu nauki rozpoczął działalność kościelną, a w 1699 roku powrócił do Masłowa, gdzie został duchownym miejscowej parafii.
Poza obowiązkami duszpasterskimi prowadził rozległe obserwacje historyczne, archeologiczne i przyrodnicze. Szczególnie interesowały go odkrycia dokonywane na wzgórzu nazywanym Töppelberg, położonym w rejonie Masłowa. Opisywał odkrywane tam groby ciałopalne, urny, naczynia, monety, fragmenty broni, narzędzia oraz inne przedmioty pochodzące z dawnych epok.
Najważniejszym dziełem Hermanna była wydana w 1711 roku Maslographia. Publikacja stanowiła obszerną monografię Masłowa i jego okolic. Autor połączył w niej opisy znalezisk archeologicznych z wiadomościami historycznymi, obserwacjami przyrodniczymi, informacjami o skałach, skamieniałościach, roślinach i lokalnych osobliwościach.
Maslographia jest uznawana za jedno z najwcześniejszych tak rozbudowanych opracowań stanowiska archeologicznego na Śląsku. Z tego powodu Leonhard David Hermann bywa określany jako jeden z pionierów, a nawet jako ojciec śląskiej archeologii. Trzeba przy tym pamiętać, że stosowane przez niego określenia kultur i znalezisk odpowiadały wiedzy dostępnej na początku XVIII wieku i nie zawsze pokrywają się ze współczesną klasyfikacją archeologiczną.
Znaczenie badań Hermanna zostało dostrzeżone jeszcze za jego życia. W 1725 roku został przyjęty do Królewsko-Pruskiego Towarzystwa Naukowego. Zmarł 1 maja 1736 roku, pozostawiając po sobie dokumentację znalezisk, z których znaczna część została później rozproszona lub utracona.
Guido von Drabizius i powstanie Hermannstraße
Założenie ulicy Hermannstraße było częścią większego procesu przekształcania Kleczkowa z obszaru o częściowo wiejskim charakterze w miejskie przedmieście Wrocławia. Kleczków został włączony do miasta już w 1808 roku, ale jego intensywna zabudowa następowała stopniowo, szczególnie w drugiej połowie XIX wieku.
Jedną z ważnych postaci tego procesu był Guido von Drabizius. Był właścicielem ziemskim i przedsiębiorcą związanym z ogrodnictwem, a jednocześnie zajmował się planowaniem nowych ulic oraz zabudowy. Uczestniczył również w zagospodarowywaniu innych części ówczesnego Wrocławia, w tym terenów w pobliżu dzisiejszego placu św. Macieja.
Na Kleczkowie Drabizius inicjował przekształcanie dawnych dróg w regularne ulice i wyznaczanie nowych działek budowlanych. W 1876 roku założył Hermannstraße i rozpoczął tworzenie przy niej uporządkowanej zabudowy mieszkaniowej. Współcześnie jego działalność można porównać do przedsięwzięcia deweloperskiego, chociaż samo pojęcie dewelopera nie było wówczas używane w obecnym znaczeniu.
Charakterystyczne ganki przy ulicy Zegadłowicza
Najbardziej rozpoznawalnym elementem ulicy Emila Zegadłowicza są zachowane przed wejściami do części budynków ganki. Są to podwyższone i zadaszone konstrukcje, do których prowadzą schody. Niektóre posiadają murowane albo dekoracyjne balustrady, kolumny i niewielkie podesty.
Takie rozwiązanie jest we Wrocławiu stosunkowo rzadkie. Większość śródmiejskich kamienic tworzy zwarte pierzeje, a ich wejścia prowadzą bezpośrednio z chodnika. Przy ulicy Zegadłowicza część budynków została natomiast odsunięta od ulicy, dzięki czemu przed fasadami mogły powstać niewielkie ogródki, schody i ganki.
Powtarzalna zabudowa ulicy była wynikiem planowego przedsięwzięcia Guido von Drabiziusa. W jej formie badacze oraz miejscy specjaliści dostrzegają nawiązania do budownictwa anglosaskiego. Widoczne są one między innymi w cofnięciu linii zabudowy, mniejszej wysokości części domów, wystających fragmentach elewacji nazywanych ryzalitami oraz w sposobie organizacji wejść.
Wiele zachowanych przy ulicy budynków ma trzy kondygnacje i jest niższych od typowych pięciokondygnacyjnych kamienic stojących przy pobliskiej ulicy Kleczkowskiej. Dzięki temu ulica ma bardziej kameralny charakter, odmienny od gęsto zabudowanych ulic Nadodrza i innych części historycznego Śródmieścia.
Zmiana nazwy Hermannstraße na ulicę Emila Zegadłowicza
Niemiecka nazwa Hermannstraße obowiązywała do zakończenia II wojny światowej. Po przejęciu Wrocławia przez polską administrację rozpoczął się proces nadawania ulicom polskich nazw. Dotychczasowych niemieckich patronów zastępowali między innymi polscy pisarze, artyści, uczeni i postacie historyczne.
Zgodnie z danymi Systemu Informacji Przestrzennej Wrocławia nazwa ulica Emila Zegadłowicza została ustanowiona 20 grudnia 1945 roku. Nowym patronem został Emil Zegadłowicz, polski poeta, prozaik, dramaturg i tłumacz żyjący w latach 1888–1941.
Zmiana nazwy stanowiła część szerokiej powojennej polonizacji nazewnictwa Wrocławia. W przypadku tej ulicy zastąpiono nazwisko dawnego śląskiego pastora i archeologa nazwiskiem polskiego pisarza. Nie zmienił się jednak przebieg ulicy ani jej najbardziej charakterystyczna XIX-wieczna zabudowa.
Ulica Zegadłowicza 37C po II wojnie światowej
Zabudowa Kleczkowa została podczas wojny uszkodzona w różnym stopniu, ale część kamienic przy dawnej Hermannstraße przetrwała. Zachowały się między innymi budynki z gankami oraz narożne kamienice wyznaczające skrzyżowania z sąsiednimi ulicami.
W kolejnych dziesięcioleciach historyczną zabudowę uzupełniano nowszymi budynkami mieszkalnymi. W rezultacie współczesna ulica Zegadłowicza łączy pozostałości XIX-wiecznego założenia z zabudową powojenną. Nadal można jednak odczytać pierwotną koncepcję ulicy, zwłaszcza w miejscach, w których zachowały się cofnięte fasady, ogródki i wejściowe ganki.
Nie wszystkie budynki były przez lata właściwie utrzymywane. Na części elewacji widoczne były ubytki tynku, zawilgocenia i ślady wieloletniej eksploatacji. Jednocześnie charakterystyczna forma ulicy sprawiała, że coraz częściej zwracano uwagę na potrzebę ochrony jej historycznych detali.
Remonty historycznych kamienic przy ulicy Zegadłowicza
W ostatnich latach rozpoczął się proces odnawiania kolejnych budynków przy ulicy. W 2026 roku zakończono remont narożnej kamienicy przy adresach Zegadłowicza 36 i Kraszewskiego 24. Prace objęły między innymi elewację frontową, dach, elewację od strony podwórza, schody oraz części wspólne budynku.
Wrocław zapowiedział także przygotowanie dokumentacji dla kolejnych miejskich kamienic przy ulicy Zegadłowicza. Remonty mają obejmować między innymi elewacje, dachy, izolację fundamentów, piwnice i klatki schodowe. Działania te pozwalają stopniowo przywracać estetykę jednej z najbardziej nietypowych historycznych ulic Kleczkowa.
Dlaczego warto zobaczyć ulicę Zegadłowicza we Wrocławiu?
Ulica Emila Zegadłowicza nie należy do najbardziej znanych atrakcji turystycznych Wrocławia, ale stanowi interesujący przykład XIX-wiecznego planowania prywatnego zespołu mieszkaniowego. Jej historia łączy działalność przedsiębiorcy Guido von Drabiziusa, rozwój dawnego Kleczkowa oraz postać Leonharda Davida Hermanna – duchownego, przyrodnika i pioniera badań archeologicznych na Śląsku.
Podczas spaceru warto zwrócić uwagę przede wszystkim na ganki, schody, balustrady, zachowane ryzality, niewielkie przedogródki oraz różnice wysokości pomiędzy poszczególnymi budynkami. Detale te pokazują, że zabudowa ulicy powstawała według odmiennej koncepcji niż zwarte, wysokie pierzeje typowe dla wielu innych ulic śródmiejskiego Wrocławia.
Dawna Hermannstraße jest jednocześnie przykładem historycznej ciągłości miasta. Niemiecka nazwa ulicy zniknęła w 1945 roku, lecz jej przebieg, część zabudowy oraz wyjątkowe ganki nadal przypominają o powstaniu tej części Kleczkowa w latach siedemdziesiątych XIX wieku.